افرادی که بدنسازی انجام می‌دهند یا رژیم کاهش وزن دارند، معمولاً توجه زیادی به میزان قند و کالری مواد غذایی مصرفی خود نشان می‌دهند. به همین دلیل، استفاده از شیرین‌کننده‌های جایگزین قند در محصولات رژیمی و بدون شکر بسیار رایج شده است. یکی از ترکیبات مورد استفاده در صنایع غذایی، دارویی و محصولات رژیمی، سوربیتول است که در گروه قندهای الکلی یا پلی‌ال‌ها قرار می‌گیرد.
قندهای الکلی از نظر ساختار و نحوه متابولیسم با شکر معمولی تفاوت دارند و معمولاً انرژی کمتری نسبت به قندهای متداول تأمین می‌کنند. همین ویژگی باعث شده است که در تولید برخی محصولات بدون شکر و کم‌کالری مورد توجه قرار گیرند.
نوع پودری بهتر است یا مایع؟
برای کاربردهای مرتبط با تغذیه ورزشی و تولید محصولات خشک، معمولاً نوع پودری انتخاب کاربردی‌تری است؛ زیرا استفاده از آن در فرمولاسیون پودرهای خوراکی، محصولات رژیمی و برخی مکمل‌ها آسان‌تر است. نوع مایع نیز در واقع برای فرمولاسیون‌هایی مناسب است که به یک شیرین‌کننده محلول و آماده نیاز دارند و بیشتر در محصولات مایع یا نیمه‌مایع کاربرد دارد. با این حال، پودری یا مایع بودن این ماده به‌تنهایی تأثیری بر چربی‌سوزی، کاهش وزن یا عضله‌سازی ندارد و انتخاب شکل مناسب باید بر اساس نوع محصول و فرمولاسیون آن انجام شود.
نقش شیرین‌کننده‌های کم‌کالری در رژیم لاغری
یکی از اصول مهم در کاهش وزن، ایجاد تعادل منفی انرژی است؛ یعنی مقدار انرژی دریافتی در طول روز کمتر از انرژی مصرف‌شده باشد. به همین دلیل، جایگزین کردن بخشی از قندهای ساده با ترکیباتی که کالری کمتری دارند، در برخی رژیم‌ها می‌تواند به کنترل انرژی دریافتی کمک کند.
قندهای الکلی نسبت به شکر معمولی به‌طور کامل و سریع در روده کوچک جذب نمی‌شوند. به همین علت، به‌طور کلی کالری کمتری نسبت به شکر فراهم کرده و افزایش قند خون ناشی از آنها نیز معمولاً کمتر است.
با این حال، وجود عبارت «بدون شکر» روی یک محصول غذایی الزاماً به معنی بدون کالری یا مناسب بودن آن برای کاهش وزن نیست. سایر ترکیبات محصول مانند چربی، آرد و کربوهیدرات‌ها نیز در میزان کالری نهایی نقش دارند.
کاربرد در تغذیه بدنسازی
در دوره کاهش چربی، بسیاری از ورزشکاران تلاش می‌کنند مصرف قندهای ساده را کنترل کنند. به همین دلیل ممکن است محصولات پروتئینی، دسرهای رژیمی، شکلات‌های بدون شکر یا برخی مکمل‌های غذایی حاوی قندهای الکلی مورد توجه قرار گیرند.
مزیت اصلی چنین ترکیباتی برای ورزشکار، ایجاد طعم شیرین در محصول بدون نیاز به استفاده از همان مقدار شکر معمولی است. بنابراین، کاربرد آنها بیشتر به فرمولاسیون محصولات غذایی رژیمی مربوط می‌شود.
البته نباید این مواد را مکمل ورزشی یا چربی‌سوز تلقی کرد. مصرف یک شیرین‌کننده به‌تنهایی باعث افزایش عضله یا چربی‌سوزی نمی‌شود. رشد عضلانی همچنان به عواملی مانند تمرین مقاومتی مناسب، دریافت کافی پروتئین، انرژی موردنیاز بدن، خواب و برنامه غذایی اصولی وابسته است.
آیا قندهای الکلی باعث لاغری می‌شوند؟
خیر. این ترکیبات را نباید ماده لاغرکننده دانست. مزیت احتمالی آنها زمانی مطرح می‌شود که به‌عنوان جایگزین مناسب بخشی از قند موجود در رژیم غذایی استفاده شوند و در نهایت به کاهش دریافت کالری کمک کنند.
اگر فردی مقدار زیادی محصولات رژیمی حاوی شیرین‌کننده مصرف کند، صرفاً بدون شکر بودن محصول تضمین‌کننده کاهش وزن نخواهد بود. برای کاهش وزن، مجموع کالری دریافتی و مصرفی در طول روز اهمیت اساسی دارد.
تأثیر بر قند خون
یکی دیگر از ویژگی‌های قندهای الکلی، جذب آهسته‌تر و ناقص‌تر آنها در مقایسه با برخی قندهای معمولی است. در نتیجه، افزایش قند خون پس از مصرف آنها معمولاً کمتر از کربوهیدرات‌های رایج است.
این ویژگی می‌تواند یکی از دلایل استفاده از این ترکیبات در تولید خوراکی‌های بدون شکر باشد. با این وجود، افراد مبتلا به دیابت نباید صرفاً با مشاهده عبارت «بدون شکر» تصور کنند که یک محصول را می‌توان بدون محدودیت مصرف کرد. بررسی مقدار کل کربوهیدرات و اطلاعات تغذیه‌ای محصول همچنان ضروری است.
عوارض مصرف بیش از اندازه
یکی از مهم‌ترین نکاتی که ورزشکاران و افراد دارای رژیم کاهش وزن باید بدانند، احتمال بروز مشکلات گوارشی در اثر مصرف زیاد قندهای الکلی است.
بخشی از این مواد ممکن است به‌طور کامل در روده کوچک جذب نشوند و به روده بزرگ برسند. به همین دلیل، مصرف زیاد آنها در برخی افراد می‌تواند باعث نفخ، تولید گاز، دل‌پیچه یا اسهال شود.
بنابراین، مصرف مقدار زیاد محصولات بدون شکر در یک وعده، به‌خصوص برای افرادی که دستگاه گوارش حساسی دارند، انتخاب مناسبی نیست.
جایگاه این ترکیب در محصولات رژیمی
کاربرد اصلی این گروه از شیرین‌کننده‌ها را باید در فرمولاسیون محصولات غذایی جست‌وجو کرد. صنایع غذایی از شیرین‌کننده‌های مختلفی مانند سوربیتول، زایلیتول، اریتریتول، مالتیتول و استویا برای تولید آدامس بدون شکر، شکلات و شیرینی رژیمی، نوشیدنی‌ها و سایر فرآورده‌های کم‌شکر یا بدون شکر استفاده می‌کنند. البته هر یک از این شیرین‌کننده‌ها از نظر میزان شیرینی، کالری، ویژگی‌های فنی و تأثیر بر دستگاه گوارش تفاوت‌هایی دارند و نمی‌توان آنها را در تمام فرمولاسیون‌ها مستقیماً جایگزین یکدیگر کرد.
در برنامه بدنسازی یا کاهش وزن، مهم‌ترین مزیت استفاده از شیرین‌کننده‌های جایگزین، امکان کاهش مصرف شکر و در برخی موارد کاهش کالری محصول است. با این حال، این مواد به‌خودی‌خود باعث عضله‌سازی یا چربی‌سوزی نمی‌شوند و نتیجه رژیم کاهش وزن بیش از هر چیز به مجموع انرژی دریافتی و مصرفی فرد وابسته است.
قندهای الکلی مانند زایلیتول، اریتریتول و مالتیتول در بسیاری از محصولات بدون شکر کاربرد دارند. برخی از آنها نسبت به شکر کالری کمتری فراهم می‌کنند و تأثیر متفاوتی بر قند خون دارند. از سوی دیگر، مصرف زیاد بعضی از قندهای الکلی می‌تواند در افراد حساس باعث نفخ، ناراحتی گوارشی یا اثر ملین شود.
برای ورزشکاران و افرادی که قصد کاهش وزن دارند، توجه به مجموع کالری دریافتی، دریافت پروتئین کافی، کیفیت رژیم غذایی و فعالیت بدنی منظم اهمیت بیشتری از انتخاب یک شیرین‌کننده خاص دارد. بنابراین محصولات حاوی شیرین‌کننده‌های جایگزین بهتر است بخشی از یک برنامه غذایی متعادل باشند، نه راهکاری مستقل برای لاغری.